روش تسهیلگری تئاتر مجادله

روش تسهیلگری تئاتر مجادله

سامانه جاذبی

برای اجرای یک تئاتر مجادله، دقت در معرفی تکنیک و نحوه مدیریت جوکر (تسهیلگر) بسیار مهم است. بنا به تجربه پیشنهاد می کنیم قبل از هر اجرا، روند زیر را بارها با گروه تان تمرین کنید:

الف: معرفی
جوکر در آغازِ اجرا، تئاترشورایی را معرفی می کند. مثلاً:

جوکر: سلام. ما اجراگران تئاتر شورایی هستیم. تئاتر شورایی یعنی تئاتری که با مشارکت شما اجرا می شه. ما از طریق یک موقعیت نمایشی مسئله ای رو مطرح می کنیم که کمابیش برای همه مون آشناست. اونوقت ازتون می خوایم علل این مسئله رو به ما بگید و براش راهکار پیدا کنید، اما قبلش می خوایم با هم یه بازی انجام بدیم.

ب: بازی
جوکر یک بازی مفرح اما ساده، کوتاه و قابل اجرا را که باعث افزایش تمرکز در تماشاگران می شود با آنان انجام می دهد.

مثلاً: با یک دست اسم خود را در هوا بنویسند و با پای مخالف روی زمین دایره بکشند.
هدف ایجاد ارتباط گرم و صمیمی و افزایش اعتماد و همسویی بین تماشاگران است.
تماشا- بازیگران خود را تشویق می کنند و آمادۀ طرح مسئله توسط جوکر می شوند

ج: طرح مسئله
سپس جوکر مسئلۀ مورد بررسی در نمایش را «به شیوۀ سقراطی» مطرح می سازد. در واقع او یک «گزارۀ شرطی مصطلح» را به پرسش می کشد. مثلاً

جوکر: قبل از هرچیز از شما یه سوال داریم: (مثلاً در رابطه با معضل روابط فرا- زناشویی) همیشه می گن زن و شوهر محرم همدیگه هستن، یعنی چیزی رو از هم مخفی نمی کنند. آیا می شه زن و شوهرِ همدیگه بود، اما محرم همدیگه نبود؟ / یا می تواند برعکس بپرسد: میشه زن و شوهرِ همدیگه نبود، ولی محرم همدیگه بود؟ چه جوری؟ مثال بزنید...
یکی دو دقیقه بحث در این مورد کافی است.

د: دعوت به اجرا
آنگاه جوکر تماشا- بازیگران را به دیدن اجرا دعوت می کند. مثلاً:

جوکر: حالا بیاید نمایش کوتاهی رو ببینیم که به نوعی این مسئله رو بازنمایی می کنه. بعدش علل و راهکارها رو با همدیگه بررسی می کنیم (اگه آماده هستید، خودتون رو تشویق کنید!).

ه: اجرای الگوی مجادله
الگوی مجادله به مدت ده دقیقه یا کمتر اجرا می شود

و: کشف علل و راهکارها
جوکر (بعد از اجرا و تشویق): خب نمایش ما رو دیدید. به نظر شما علت به وجود آمدن این مسئله چیه؟
برای لحظاتی مکث ... جوکر به آنان وقت می دهد تا فکر کنند و جوابی بیابند ...
در صورت سکوت یا در لابلای پاسخها می توان سوالهای روشن تری هم پرسید. مثلاً:
جوکر: آیا مشکل از جامعه بود یا از برخورد نامعقول شخصیت مرد نمایش ... چرا اون حسن نیت و ارتباط خوب از بین رفت؟ علت این پایان تلخ به نظر شما چیه؟

اولین نفر نظر می دهد. جوکر (خطاب به بقیه تماشا-بازیگران): شما هم با نظر ایشون موافقید؟

یکی دو دقیقه تماشا-بازیگران در مورد علل مسئله بحث می کنند.

جوکر: خب علتها رو گفتید، حالا بگید چه راهکاری وجود داره؟ (مثلاً) یعنی اگه شما جای شخصیت زن نمایش بودید، چطوری با این مسئله برخورد می کردید؟ چطور با مردی برخورد می کردید که تمام بار مشکل رو بر دوش شما می اندازه؟

جوکر یکی دو دقیقه به شنیدن راهکارها اختصاص می دهد.
در صورتی که راهکاری مطرح نشود، جوکر تماشا-بازیگران را با جملاتی از این دست برمی انگیزاند. مثلاً:
جوکر: یعنی در این مورد هیچ کاری نمی شه کرد؟ اگه این اتفاق برای شما بیفته ترجیح می دید دست رو دست بذارید و هیچ کاری نکنید؟ نکنه شما با این وضعیت ناخوشایند موافقید؟
در صورت ارائۀ راهکار جوکر اینگونه ادامه می دهد:
جوکر: بسیار خب، شما راهکارهای خوبی برای حل این معضل خانوادگی پیشنهاد دادین. ما با همۀ این راه حلها کار داریم ... از همین لحظه «جلسه مجادلۀ» ما شروع می شه:

ز: اعلام قاعدۀ بازی
جوکر: قراره ما این نمایش کوتاه رو یک بار دیگه - صحنه به صحنه - با هم بینیم. این دفعه هر جا احساس کردین اگه جای شخصیت اصلی نمایش باشید بهتر از این عمل می کنید، دستتون رو بلند کنید و بگید «کافیه!». اونوقت ما نمایش رو نگه می داریم و شما می تونید جایگزین اون شخصیت بشید و نمایش رو به سمتی ببرید که فکر می کنید مناسبه. موافقید؟ ... برای شروع، خودتون رو تشویق کنید!

ح: اجرای مجدد و مداخله
اجرا (با ریتمی نسبتاً سریعتر از قبل) تکرار می شود. جوکر در گوشه صحنه حواسش به تماشا- بازیگران است و به محض اینکه کسی دستش را بالا ببرد یا بگوید "کافیه!"، نمایش را قطع می کند. ضمن تشویق از او دعوت می کند روی صحنه بیاید.
جوکر دو سوال از او می پرسد: الف- جای چه شخصیتی می خواید قرار بگیرید؟ ب- از کجای نمایش می خواید دوباره اجرا بشه؟
با روشن شدن این دومورد، مداخله گر راهکار خود را محک می زند و برای ایجاد تغییر در وضع موجود تلاش می کند.

و: بررسی مداخله
پس از اتمام هر مداخله، فرد مداخله گر تشویق می شود. جوکر از او می خواهد برای لحظاتی روی صحنه بماند تا مداخلۀ او بررسی شود.

جوکر (خطاب به مردم): با راهکار ایشون موافق بودید؟ شرایط بهتر شد؟ کیا می گن نه؟ شما بفرمایید چرا با این راهکار موافق نبودید ...

پس از یکی دو نظر، از خود فرد مداخله گر نیز نظرش پرسیده می شود. مثلاً:
جوکر: با این حال خودتون بگید چرا این راهکار رو امتحان کردید؟
وی پس از اظهار نظر، تشویق می شود و به جای خود باز می گردد.

ز: مشارکت گیری بیشتر
جوکر: یه بار دیگه نمایش رو می بینیم. خوب دقت کنید کجا می تونید یه راهکار خوب بدید. همونجا دستتون رو بالا ببرید و بگید «کافیه!» ...

و اینگونه نمایش با مداخله های تماشا-بازیگران ادامه پیدا می کند. معمولا یک جلسۀ مجادله خوب - بسته به شوق تماشاگران برای مشارکت - بین چهل و پنج دقیقه تا یک ساعت ادامه دارد.

ح: پایان به شیوۀ شورایی
جوکر: ممنون که در اجرای ما مشارکت کردید. امروز شما به ما یاد دادید برای برخورد با یک مسئله، فقط یک روش وجود نداره. می شه راهکارهای مختلف رو امتحان کرد. حالا می تونیم امیدوار باشیم که اگه توی زندگی با همچین مسئله ای روبرو شدیم، با توانمندی بیشتر، با خِرد و آگاهی بیشتر، و به دور از عصبیت و هیجان با این مسئله برخورد کنیم ... شاد باشید و همدیگه رو شاد کنید!

نکات مهم:

یک: به عنوان جوکر بهتر است اولویت مداخله کردن را به تماشا-بازیگرانی بدهیم که مسئله مورد طرح در نمایش دغدغۀ آنهاست. مثلا اگر پروتاگونیست زن باشد، چون مسئله در رابطه با سرکوب زنان است، پس زنان برای مداخله در اولویت هستند. و حتی دقیق تر از آن، جوکر می تواند بپرسد: از میان خانمهای حاضر در این جمع، آیا خانمهایی هستند که شرایط شخصیت اصلی نمایش ما (یا شبیه آن را) تجربه کرده باشند؟

دو: مراقب راهکارهای رویایی باشیم (ممکن است کسی که جایگزین شخصیت مرد می شود، یکدفعه از این رو به اون رو شود! و با عذرخواهی مسئله را حل کند. آنگاه باید بپرسیم: آیا مسئله حل شد، یا صورت مسئله پاک شد؟) یادمان باشد تماشاگران باید جای شخصیت اصلی مداخله کنند تا بتوانند مبارزه با سرکوب را تمرین کنند ...

سه: جوکر هر از گاه باید صورت مسئله را به تماشا-بازیگران یادآوری کند. مثلاً: "مسئله نمایش ما چگونگی برخورد با شوهری است که نمی خواد مسئولیت بیماریش رو به عهده بگیره و تحت تأثیر جامعه اونو به گردن زنش می اندازه." به این ترتیب تماشا-بازیگران صورت مسئله را گم یا عوض نخواهند کرد.

چهار: فرض کنید تماشا-بازیگری در حال انجام راهکارش بر صحنه است و تماشاگر دیگری فریاد می زند کافیه و او هم می خواهد روی صحنه بیاید. جوکر: لطفا صبر کند تا راهکار ایشان را ببینیم و بررسی کنیم، بعد شما راهکارتون رو امتحان کنید.

یعنی هر بار باید یک راهکار امتحان شود.

پنج: اگر جوکر متوجه شود که در یک صحنه بیشتر مداخله می شود در حالیکه صحنه مهم دیگری نیز برای مداخله وجود دارد، پس از چند مداخله به تماشا-بازیگران اعلام می کند: ما یه صحنه دیگه هم داریم که احتمالا بشه اونجا راهکاری ارائه کرد. پس بیاید یک بار هم اون صحنه رو با هم ببینیم و شما توی اون صحنه هرجا مناسب دیدید مداخله کنید.

شش: جوکر باید "دشوارساز" خوبی هم باشد! یعنی وقتی همه درمورد راهکاری نظرشان مثبت است، او محدودیتهای آن را یادآوری کند (مثلاً: فکر نمی کنید این راهکار یه مقدار خشن بود؟ آیا راهکار صلح آمیزتری وجود نداره؟) و اگر نظر همه منفی بود، امکانات آن را یادآوری کند (مثلاً: فکر نمی کنید این تلاش کوچیک می تونه در بقیه هم انگیزه ایجاد کنه؟) به این ترتیب دیدگاه تک بعدی تماشاگران را تغییر می دهد و تفکر انتقادی را در آنان زنده نگه می دارد.

هفت: قبل از اینکه نمایش را برای مردم اجرا کنید، چند بار برای اعضای گروه یا تماشا-بازیگرانِ آزمایشی، آن را اجرا کنید و از آنان مشارکت بگیرید.
بهترین راه آماده سازی یک تئاتر مجادله ، مداخله های آزمایشی است. بازیگران یاد می گیرند که چطور با یک تماشا-بازیگر بده بستان کنند و «به صورت منطقی» هم به او راه بدهند و هم مانع او شوند.

منبع
تئاتر شورایی (گفت و گوی انتقادی و تعهد اجتماعی)؛ به کوشش علی ظفرقهرمانی نژاد، نشر نمایش، صص 225 تا 231

مقایسه
علاقه مندی ها 0